Atakent Mahallesi 243. Sokak No:6 Tema İstanbul Blok 9 F Daire 23 İSTANBUL
Makaleler

Tapu iptal ve tescil suçu ve davaları nelerdir? Dava nasıl açılır?

Gayrimenkul Hukuku Kapsamında Hukuki İnceleme

Tapu iptal ve tescil suçu ve davaları nelerdir? Dava nasıl açılır?

1.1. Tapu Sicilinin Aleniyeti, Güven İlkesi ve İllilik (Sebebe Bağlılık) Prensibi

TÜRK MEDENİ VE BORÇLAR HUKUKUNDA TAPU İPTALİ VE TESCİL DAVALARI: MADDİ HUKUK BOYUTU, İSPAT REJİMİ, GÜNCEL YARGITAY İÇTİHATLARI VE USULİ İNCELİKLER

Yazar: Avukat Nusret Çetin

Tarih: 2026

İÇİNDEKİLER

  • 1.1. Tapu Sicilinin Aleniyeti, Güven İlkesi ve İllilik (Sebebe Bağlılık) Prensibi
  • 1.2. Mülkiyet Hakkının Anayasal Güvencesi ve Korunma İhtiyacı
  • 1.3. Tapu İptali ve Tescil Davasının Hukuki Niteliği
  • 2.1. Aktif Dava Ehliyeti (Davacı Sıfatı)
  • 2.2. Pasif Dava Ehliyeti (Davalı Sıfatı)
  • 2.3. Yargılama Sırasında Taşınmazın 3. Kişiye Devri ve HMK m. 125 Uygulaması
  • 3.1. Muris Muvazaası Nedeniyle Tapu İptali ve Tescil (01.04.1974 Tarihli 1/2 Sayılı İBK)
  • 3.2. Vekalet Görevinin Kötüye Kullanılması (TBK m. 506 vd., TMK m. 2)
  • 3.3. Fiil Ehliyetsizliği Nedeniyle Tapu İptali (TMK m. 15)
  • 3.4. İnançlı İşlem / İnanç Sözleşmesine Dayalı Tapu İptal ve Tescil (05.02.1947 Tarihli 20/6 Sayılı İBK)
  • 3.5. İrade Sakatlıkları (Hata, Hile, Korkutma) ve Aşırı Yararlanma (Gabin)
  • 3.6. Aile Konutu Niteliğine ve Eşin Açık Rızasının Yokluğuna Dayalı İptal (TMK m. 194)
  • 3.7. Sahtecilik, Çift Tapu Kaydı ve Yolsuz Tescil (TMK m. 1024, 1025)
  • 3.8. Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesinden Doğan İptal Davaları
  • 4.1. TMK m. 1023 Koruma Kalkanının Unsurları
  • 4.2. İyiniyet Savunmasının Çöktüğü Haller ve Sınırları
  • 4.3. Tapu Sicilinin Tutulmasından Devletin Kusursuz Sorumluluğu (TMK m. 1007)
  • 5.1. Görevli ve Yetkili Mahkeme (HMK m. 2 ve HMK m. 12 Kesin Yetki Kuralı)
  • 5.2. İhtiyati Tedbir Müessesesi ve Tapu Kütüğüne “Davalıdır” Şerhinin Önemi
  • 5.3. Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Sürelerin Mukayeseli Tablosu
  • 5.4. Harç, Dava Değeri, Islah ve Nispi Vekalet Ücreti Rejimi
  • 6.1. Terditli (Kademeli) Dava Açma Sanatı: Aynen İade veya Güncel Rayiç Bedel
  • 6.2. Keşif, Bilirkişi İncelemesi ve Mahalli Bilirkişilerin Dinlenmesi
  • 6.3. Delil Listesi Hazırlanırken Dikkat Edilmesi Gereken Yaşamsal Noktalar
 
 

1. GİRİŞ VE KAVRAMSAL TEMELLER

Türk mülkiyet hukuku sistemi, İsviçre Medeni Kanunu’ndan iktibas edilen ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) ile teminat altına alınan iki temel sütun üzerine inşa edilmiştir: Tapu sicilinin aleniyeti ve güvenilirliği ile mülkiyetin tescil ve illilik (sebebe bağlılık) prensibi.

Taşınmaz mülkiyetinin devrinde kural, geçerli bir hukuki sebebin varlığı ve bu sebebe dayalı olarak tapu siciline yapılan tescildir (TMK m. 705, 706, 1021). Ancak hayatın olağan akışı içerisinde, hukuki işlemin kurucu veya geçerlilik unsurlarındaki sakatlıklar, irade bozuklukları, muvazaalı tasarruflar, vekillik yetkisinin kötüye kullanılması, ehliyetsizlik veya sahtecilik gibi nedenlerle tapu kaydı ile gerçek hak sahipliği arasında uyumsuzluklar meydana gelmektedir.

İşte hakiki hak durumu ile tapu sicilindeki tescil durumu arasındaki bu çelişkiyi ortadan kaldırmak, maddi hukuka aykırı şekilde oluşan yolsuz tescili terkin ederek taşınmazı gerçek sahibinin adına kaydettirmek amacıyla açılan davaya Tapu İptali ve Tescil Davası denir.

       [GERÇEK HAK SAHİBİ] ----------------(Maddi Hukuk Bağı)----------------> [TAŞINMAZ MÜLKİYETİ]
              │                                                                         │
    (Ayni Hakka Dayalı Talep)                                                 (Yolsuz Tescilin Terkini)
              │                                                                         │
              ▼                                                                         ▼
   [TAPU İPTALİ VE TESCİL DAVASI] ──(Mahkeme Hükmü)──► [TAPU SİCİL MÜDÜRLÜĞÜ] ──► [DÜZELTİLMİŞ SİCİL]

1.1. Tapu Sicilinin Aleniyeti, Güven İlkesi ve İllilik (Sebebe Bağlılık) Prensibi

Türk eşya hukukuna hâkim olan temel prensiplerden biri illilik (causa) ilkesidir. TMK m. 1015 ve 1024 hükümleri uyarınca, tapu kütüğüne yapılan bir tescilin hüküm ifade edebilmesi, tescilin dayanağını oluşturan hukuki sebebin (satış, bağış, ölünceye kadar bakma sözleşmesi vb.) geçerli olmasına bağlıdır.

  • Hukuki sebep baştan itibaren geçersizse (örneğin sahtecilik, butlan, ehliyetsizlik),
  • Hukuki sebep sonradan ortadan kalkmışsa (sözleşmeden dönme, fesih),
  • Tescil talebi yetkisiz veya ehliyetsiz kimse tarafından verilmişse,

tapuda oluşan tescil yolsuz tescil (TMK m. 1024) niteliğindedir. Yolsuz tescil ile adına tescil yapılan kimse, taşınmaz üzerinde ayni hakkı kazanamaz.

1.2. Mülkiyet Hakkının Anayasal Güvencesi ve Korunma İhtiyacı

Anayasa’nın 35. maddesi ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin Ek 1 Numaralı Protokolü’nün 1. maddesi, mülkiyet hakkını temel insan hakları arasında saymıştır. Devlet, mülkiyet hakkının yalnızca kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlandırılabileceğini öngörmekle kalmayıp; bireylerin mülklerine hukuka aykırı müdahaleleri önleyecek ve yolsuz tescilleri düzeltecek etkin bir yargısal mekanizma sunmakla mükelleftir.

1.3. Tapu İptali ve Tescil Davasının Hukuki Niteliği

Tapu iptali ve tescil davası:

  • Ayni Hakka Dayalı Bir Eda Davasıdır: Davacı, sadece tapu kaydının yolsuz olduğunun tespitini istemez; sicildeki mevcut kaydın iptali ile kendi adına tescilini talep eder.
  • Yenilik Doğurucu (İnşai) Karar İhtiva Eder: Mahkemenin kabul kararı, ayni hakkı doğrudan doğruya davacı adına tescil edilmeye hazır hale getirir veya tescil hükmü doğurur (TMK m. 705/2).
  • Kural Olarak Zamanaşımına Tabi Değildir: Mülkiyet hakkına dayalı yolsuz tescil iddialarında, mülkiyet hakkı zaman geçmesiyle sönmeyeceğinden, dava zamanaşımı söz konusu değildir (hak düşürücü süre öngörülen istisnalar saklıdır).

2. TARAF SIFATI (HUSUMET) VE DAVA ŞARTLARI

Tapu iptali ve tescil davalarında taraf teşkilinin doğru ve eksiksiz kurulması, kamu düzenine ilişkin temel bir dava şartıdır (HMK m. 114). Taraf teşkilindeki eksiklikler bozma nedenidir ve re’sen gözetilir.

2.1. Aktif Dava Ehliyeti (Davacı Sıfatı)

Davacı sıfatı, taşınmaz üzerinde mülkiyet veya üstün bir ayni/şahsi hak sahibi olduğunu iddia eden kişiye aittir:

  • Maddi Hukuk Maliki: Taşınmazı haksız veya geçersiz bir işlemle elinden çıkan asıl malik.
  • Mirasçılar: Mirasbırakanın muvazaalı işlemi (muris muvazaası) veya ehliyetsizliği halinde yasal mirasçılar. Muris muvazaasında her mirasçı, diğer mirasçıların katılımına gerek olmaksızın kendi miras payı oranında dava açabilir (01.04.1974 tarihli 1/2 sayılı İBK).
  • İnançlı İşlem Tarafları: Taşınmazı inanç sözleşmesi uyarınca devreden inanan (veya mirasçıları).
  • Vekil Eden: Vekalet görevi kötüye kullanılarak adına kayıtlı taşınmazı devredilen kimse.
  • Eş: Aile konutu niteliğindeki taşınmazın rızası hilafına devredilmesi halinde açık rızası alınmayan diğer eş (TMK m. 194).

2.2. Pasif Dava Ehliyeti (Davalı Sıfatı)

Dava, dava tarihinde tapu kütüğünde taşınmazın maliki olarak görünen kayıt malikine (veya ölmüşse mirasçılarına) karşı açılmalıdır:

  • Taşınmaz el değiştirmiş ve 3. kişiye geçmişse, dava kural olarak son kayıt malikine yöneltilir.
  • Ancak işlemi gerçekleştiren ilk devralan (örneğin vekil, kötüniyetli aracı, muristen devralan) ile son malik arasında el ve işbirliği varsa, her ikisine husumet tevcih edilerek asıl ve terditli talepler ileri sürülebilir.

2.3. Yargılama Sırasında Taşınmazın 3. Kişiye Devri ve HMK m. 125 Uygulaması

Yargılama sürecinde taşınmaz üzerine ihtiyati tedbir konulmamışsa veya tedbir kaldırılmışsa, davalının taşınmazı dava devam ederken 3. bir kişiye satması sıkça rastlanan bir durumdur. Bu durum 6100 sayılı HMK m. 125’te “Dava Konusunun Devri” başlığı altında açıkça düzenlenmiştir.

Yargıtay 1. Hukuk Dairesi’nin 2025/6179 E., 2026/4343 K. sayılı ilâmında vurgulandığı üzere:

“6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 125. maddesinde dava konusunun taraflarca üçüncü kişiye devir ve temliki halinde yapılacak usuli işlemler düzenlenmiştir. Söz konusu madde hükmüne göre iki taraftan biri dava konusunu bir başkasına temlik ettiği takdirde diğer taraf seçim hakkını kullanmakta; dilerse temlik eden ile olan davasını takipten vazgeçerek davayı devralan üçüncü kişiye yöneltmekte, dilerse davasına temlik eden kişi hakkında tazminat davası olarak devam edebilmektedir. Hâl böyle olunca, mahkemece re’sen HMK 125 çerçevesinde davacı tarafa seçimlik hakkı hatırlatılmalı ve bu yöndeki usuli eksiklik giderilmelidir.”

Davacı bu aşamada iki yoldan birini seçmek zorundadır:

  • Davasını taşınmazı devralan yeni malike yöneltmek: Bu takdirde yeni malikin TMK m. 1023 anlamında iyiniyetli olup olmadığı araştırılır.
  • Davasını ilk davalıya karşı tazminat davasına dönüştürmek: Taşınmazın güncel rayiç değerinin faiziyle birlikte ilk davalıdan tahsilini talep etmek.

3. UYGULAMADA EN SIK KARŞILAŞILAN HUKUKİ SEBEPLER VE İSPAT REJİMİ

3.1. Muris Muvazaası Nedeniyle Tapu İptali ve Tescil (01.04.1974 Tarihli 1/2 Sayılı İBK)

Muris muvazaası (mirastan mal kaçırma amaçlı nisbi muvazaa), uygulamada en çok görülen tapu iptal nedenidir. Mirasbırakan, diğer mirasçılarını miras hakkından yoksun bırakmak gayesiyle gerçekte bağışlamak istediği taşınmazını, tapu sicil müdürlüğünde “satış” veya “ölünceye kadar bakma sözleşmesi” gibi ivazlı bir işlem kılığına sokarak temlik eder.

                  ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │               MİRASBIRAKAN (MURİS)                     │
                  └──────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                             │
             ┌───────────────────────────────┴───────────────────────────────┐
             │                                                               │
      [GÖRÜNÜRDEKİ İŞLEM]                                             [GİZLİ İŞLEM]
  Tapuda Yapılan "Satış Sözleşmesi"                                 Gerçek İrade: "Bağış"
             │                                                               │
             ▼                                                               ▼
  İrade ile Beyan Uyumsuz                                          Şekil Şartına Aykırı
  (Muvazaa Nedeniyle Geçersiz - TBK 19)                           (Resmi Şekil Yok - TMK 706)
             │                                                               │
             └───────────────────────────────┬───────────────────────────────┘
                                             │
                                             ▼
                             [SONUÇ: HÜKÜMSÜZ / YOLSUZ TESCİL]
                     (01.04.1974 Tarihli 1/2 Sayılı İçtihadı Birleştirme)
 

A. Hukuki Mahiyeti ve Unsurları

  • Görünürdeki Akil (Satış): Taraflar tapuda satış beyanında bulunur; ancak bu beyan gerçek iradeleri yansıtmaz.
  • Gizli Akil (Bağış): Tarafların asıl amacı bedelsiz temliktir (bağış). Ancak bağış iradesi tapu memuru huzurunda resmi şekilde yapılmadığından şekil noksanlığı sebebiyle geçersizdir (TMK m. 706, TBK m. 237).
  • Muvazaa Anlaşması: Muris ile devralan arasında, tapudaki satışın sadece dış dünyaya karşı bir perde olduğu hususunda mutabakat bulunur.
  • Mirasçıları Aldatma Kastı: Temlikin ana saiki, diğer mirasçılardan mal kaçırmaktır.

B. Yargıtay’ın Değerlendirme Kriterleri

Yargıtay 1. Hukuk Dairesi’nin yerleşik içtihatlarına göre muris muvazaasının varlığı araştırılırken şu hususlar titizlikle incelenir:

  • Murisin ve Alıcının Ekonomik Durumu: Murisin taşınmaz satma ihtiyacının bulunup bulunmadığı (paraya sıkışık mı, borcu var mı?), devralanın ise bu bedeli ödeyebilecek alım gücünün olup olmadığı.
  • Bedeller Arasındaki Fahiş Fark: Tapuda gösterilen sembolik bedel ile devir tarihindeki gerçek rayiç değer arasındaki açık orantısızlık (tek başına muvazaa ispatı için yetmez; ancak kuvvetli bir karinedir).
  • Sosyal ve Ailevi İlişkiler: Mirasbırakan ile mirasçılar arasındaki geçimsizlik, ikinci evlilik, erkek çocukların kız çocuklara üstün tutulması yönündeki yöresel gelenekler.
  • Denkleştirme (Tereke Dengesi): Mirasbırakanın sağlığında diğer mirasçılara da hakkaniyete uygun mal veya para verip vermediği (Paylaştırma kastı varsa muvazaa kabul edilmez).

C. İspat Yükü ve Deliller

Muris muvazaası davasını açan mirasçı üçüncü kişi konumundadır. Bu nedenle muvazaa iddiasını tanık dahil her türlü hukuki delille ispatlayabilir. Senetle ispat zorunluluğu (HMK m. 200) burada uygulanmaz.


3.2. Vekalet Görevinin Kötüye Kullanılması (TBK m. 506 vd., TMK m. 2)

Borçlar Kanunu’nun 506. maddesi uyarınca vekil, vekalet görevini vekil edenin haklı menfaatlerini gözeterek, sadakat ve özenle yürütmek zorundadır. Vekaletnamede “dilediği bedelle, dilediği kimseye satış yapma” şeklinde geniş yetkilerin bulunması, vekile taşınmazı keyfi olarak elden çıkarma veya vekil edeni zarara sokma hakkı vermez.

       [VEKİL EDEN (ASIL MALİK)] ──(Temsil Yetkisi)──► [VEKİL]
                  ▲                                       │
                  │ (Özen & Sadakat İhlali)               │ (Düşük Bedelle Devir)
                  │                                       ▼
                  └─────── [EL VE İŞBİRLİĞİ] ◄────── [3. KİŞİ (ALICI)]
                           (Kötüniyetli İktisap - TMK 1024)
 

A. Maddi Hukuk Şartları

  • Sadakat ve Özen Borcunun İhlali: Vekilin, vekil edenin zararına hareket ederek taşınmazı devretmesi.
  • Taşınmaz Bedelinin Hesaba Aktarılmaması: Satış bedelinin vekil edene teslim edildiğinin yazılı delille ispatlanamaması.
  • Alıcı Üçüncü Kişinin Kötüniyeti: Alıcının vekalet görevinin kötüye kullanıldığını bilmesi veya halin icabına göre bilebilecek durumda olması (TMK m. 2, 3 ve 1024). Alıcı iyiniyetli ise TMK m. 1023 gereği korunur; vekil edenin sadece vekile karşı tazminat hakkı kalır.

Emsal Karar: Yargıtay 1. Hukuk Dairesi’nin 2026/618 E., 2026/4241 K. sayılı kararı (20.05.2026):

“Yurt dışında yaşayan davacının, boşanma aşamasında olduğu eşine verdiği vekaletname ile davaya konu taşınmazın, vekil tarafından kendi erkek kardeşine rayicinin çok altında sembolik bir bedelle devredildiği olayda; taşınmaz bedelinin davacıya ödendiğinin ispatlanamaması, alıcının vekilin kardeşi olması sebebiyle ailevi ihtilafları ve vekaletin kötüye kullanıldığını bilebilecek durumda bulunması karşısında, davalıların el ve iş birliği içerisinde hareket ettikleri sabittir. Bu nedenle davalı adına olan tapu kaydının iptali ile davacı adına tesciline karar verilmesi usul ve kanuna uygundur.”

3.3. Fiil Ehliyetsizliği Nedeniyle Tapu İptali (TMK m. 15)

Medeni Kanun’un 15. maddesi gereğince, kanunda gösterilen ayrık durumlar saklı kalmak üzere, ayırt etme gücü bulunmayan kimsenin fiilleri hukuki sonuç doğurmaz. Ehliyetsizlik mutlak butlan sebebidir.

Kriter Ehliyetsizlik Rejimi
Hukuki Dayanak TMK m. 9, 10, 13, 14, 15
Kamu Düzeni İddia kamu düzenine ilişkindir; yargılamanın her aşamasında ileri sürülebilir ve hâkimce re’sen gözetilir.
İspat Rejimi İşlem tarihindeki akıl zayıflığı, demans, alzheimer vb. durumlar Adli Tıp Kurumu ilgili İhtisas Kurulu raporlarıyla kesinleşir.
İyiniyetin Rolü TMK m. 15 karşısında TMK m. 1023 koruma sağlamaz. Ehliyetsiz kişinin yaptığı devir yok hükmündedir; 3. kişi iyiniyetli olsa bile tescil yolsuzdur.

Yargılama Süreci ve Adli Tıp İncelemesi

Mahkeme, işlem tarihindeki ehliyet durumunu belirlemek amacıyla:

  • Tarafların sunduğu tüm hastane kayıtlarını, doktor raporlarını, reçeteleri ve varsa vasi tayini dosyalarını celbeder.
  • Tapu müdürlüğünden işlem sırasında alınan sağlık kurulu raporu varsa bunu inceler (Özel tıp merkezinden alınan tek hekim raporları bağlayıcı değildir).
  • Dosyayı eksiksiz olarak Adli Tıp Kurumu 4. Adli Tıp İhtisas Kurulu’na sevk ederek işlem tarihinde şahsın fiil ehliyetine haiz olup olmadığını kesin bir raporla tespit ettirir.

3.4. İnançlı İşlem / İnanç Sözleşmesine Dayalı Tapu İptal ve Tescil (05.02.1947 Tarihli 20/6 Sayılı İBK)

İnançlı işlem; inananın (asıl malik), bir hakkı belirli bir süre veya amaçla inanılana devrettiği, inanılanın da bu amaca uygun hareket ederek belirlenen şart gerçekleştiğinde hakkı iade etmeyi taahhüt ettiği sözleşmedir (örneğin teminat amaçlı tapu devri, borç ödenince geri devredilmek üzere devir).

         [İNANAN (BORÇLU)] ──────(Taşınmazın Teminat Devri)──────► [İNANILAN (ALACAKLI)]
                 │                                                          │
                 │                                                          │
                 └──◄──(Borç Ödendiğinde Mülkiyetin İadesi Borcu)───────────┘
                       (05.02.1947 Tarihli 20/6 Sayılı İBK Uyarınca Yazılı Belge Şart)
 

A. İspat Şartı: Yazılı Delil Kuralı

Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu’nun 05.02.1947 tarihli ve 20/6 sayılı kararı uyarınca, inançlı işlem iddiası ancak yazılı bir belge (inanç sözleşmesi) ile ispatlanabilir.

  • Sözleşmenin resmi şekilde yapılması zorunlu değildir; adi yazılı olması yeterlidir.
  • Belgede inanılanın (davalı) imzasının bulunması zorunludur.

B. Yazılı Delil Başlangıcı ve Yemin

Taraflar arasında doğrudan bir inanç sözleşmesi yoksa, ancak davalının elinden çıkmış, iddiayı muhtemel gösteren banka dekontu, mektup, ihtarnameler veya